هدايت نكنند ايشان را ، و اصنام را اگر هدايت كنند [ و اگر نكنند ] ( 1 ) مهتدى نشوند و نه هدايت كسى توانند كردن ، جواب از اين آن است كه گوييم : چون مشركان ايشان را به جاى معبود نهادند و توجيه عبادت كردند با آن ( 2 ) ، حق تعالى از ايشان به كنايت احياء عقلا خبر داد و گفت : إِنْ تَدْعُوهُمْ لا يَسْمَعُوا دُعاءَكُمْ وَلَوْ سَمِعُوا مَا اسْتَجابُوا لَكُمْ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ . . . ( 3 ) ، و قوله تعالى : . . . لا يَسْتَطِيعُونَ لَهُمْ نَصْراً وَلا أَنْفُسَهُمْ يَنْصُرُونَ ( 4 ) . وَإِنْ تَدْعُوهُمْ إِلَى الْهُدى لا يَسْمَعُوا وَتَراهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ وَهُمْ لا يُبْصِرُونَ ( 5 ) . و اين جارى مجرى آن است كه گفت [ 142 - ر ] : . . . فَظَلَّتْ أَعْناقُهُمْ لَها خاضِعِينَ ( 6 ) ، و كذلك قوله : . . . إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً وَالشَّمْسَ وَالْقَمَرَ رَأَيْتُهُمْ لِي ساجِدِينَ ( 7 ) . چون خضوع و سجده از كار عقلا باشد ، به كنايت عقلا از او كنايت ( 8 ) كرد و نگفت : خاضعة و ساجدة ، و جوابى ديگر از او آن است كه : هدى ، به معنى حمل آمده است ، يقال : هديته ، اى حملته ، و على هذا قول الشّاعر : للفتى عقل يعيش به حيث يهدي ساقه قدمه اى ، حيث يحمل ، و معنى آن بود كه : نتوانند ( 9 ) رفتن الَّا كه ايشان را برگيرند ، [ و ] ( 10 ) منتقل نشوند الَّا كه نقل كنند ايشان را ، جز كه ( 11 ) اين ( 12 ) لغتى است نامعروف و تفسير قرآن بر اين لغت حمل نتوان كردن . * ( فَما لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ ) * ، چه بوده است شما را و چگونه حكم مىكنى ؟ و مورد آيت ، مورد تجهيل و تضليل راى ايشان است كه با كمال عقل چگونه روا مىدارى تسويت كردن در عبادت ميان اين جمادات و ميان خداى تعالى كه او اقدر القادرين است . * ( وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا ) * ، آنگه گفت : اين كافران كه عبادت اصنام مىكنند ، جز متابعت ظنّ و گمان نمىكنند ، و نيز ظنّى است لا عن امارة ، كه آن را حكمى

--> ( 1 ) . اساس : ندارد ، به قياس با نسخهء مج ، افزوده شد . ( 2 ) . آو ، بم ، مل ، مج : به آن ( 3 ) . سورهء ملائكه ( 35 ) آيهء 14 . ( 4 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 192 . ( 5 ) . سورهء اعراف ( 7 ) آيهء 198 . ( 6 ) . سورهء شعراء ( 26 ) آيهء 4 . ( 7 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 4 . ( 8 ) . آج ، لب ، آز ، كفايت . ( 9 ) . اساس : توانند ، به قياس با نسخهء آو ، و ديگر نسخه بدلها ، تصحيح شد . ( 10 ) . اساس : ندارد ، از آو ، افزوده شد . ( 11 ) . آز : چرا كه . ( 12 ) . آج ، لب ، آز معنى .